bij de publicatie en de tentoonstelling van Mekhitar Garabedian

door Martin Desloovere

De Armeens-Syrisch-Belgische kunstenaar Mekhitar Garabedian, wiens eerste museale tentoonstelling nog tot 26 februari 2012 in S.M.A.K. te zien is, heeft duidelijk een scherpe zin voor veelzeggende en paradoxaal lijkende titels.

Zo heeft hij het boek dat naar aanleiding van deze tentoonstelling is verschenen, de titel Something about Today gegeven. Het boek is niet zozeer een catalogus in de enge zin, maar veeleer een kunstenaarsboek met een overzicht van zijn belangrijkste werken tot nu. Zelfs nog maar bij een eerste begin van kennismaking met dat oeuvre, duiken al snel termen op als geheugen, verleden en herinnering. Dat de kunstenaar zijn werk dan bestempelt als “something about today” lijkt op het eerste gezicht inderdaad wat vreemd, maar bij iemand als Garabedian, die zo nadrukkelijk ook met het fenomeen en de finesses van ‘taal’ bezig is, kan die titelkeuze natuurlijk alleen maar veelzeggend zijn.

De paradox wordt bij de aanhef van het – overigens bijzonder lezenswaardige – eerste essay in de publicatie, van de hand van Marie-Aude Baronian, meteen ‘toegelicht’ in een citaat uit een studie van de Duits-Amerikaanse professor Vergelijkende Literatuur aan de Columbia University in New York, Andreas Huyssen. Daarin stelt hij dat “the temporal status of any act of memory is always the present and not (…) the past itself”.

Elke herinnering is met andere woorden inderdaad ‘iets van en over vandaag’: het herinnerde mag zich dan al in het verleden situeren, het wordt wel degelijk in het heden opgeroepen en ‘gehanteerd’. En elk ‘vandaag‘ creëert mogelijke herinneringen voor de volgende ‘vandaag’, en voor alle die er nog op kunnen volgen. Dat spel dat wij met de tijd spelen (of misschien veeleer: dat de tijd met ons speelt), wordt mooi geschetst in een fragment uit de roman Stilte in oktober van de Deense auteur Jens Christian Grøndahl:

“Wanneer er een jaar was verstreken, verwonderde ik me er telkens weer over dat de veranderingen het resultaat waren van de herhaling, van de herhaalde kringloop van alledag. (…) Het vreemde is dat we het altijd hebben over de tijd alsof het een plaats is waar je je voorwaarts of achterwaarts beweegt. Misschien ís de tijd ook wel een plaats, de plek waar alle dagen en uren naast elkaar voorkomen. Misschien vertellen we ons verhaal om een weg te kunnen vinden door het labyrint van ogenblikken en vergetelheid waaruit onze herinnering bestaat.”

Elke dag voegt dus iets toe aan wie we zijn. In die zin zegt ook Garabedian dat elk van zijn werken reflecteert wat zijn identiteit was op het moment dat hij het maakte, maar dat die identiteit voortdurend in evolutie is. Hoewel iemands naam wel een geheel lijkt te suggereren, bestaat iedereen eigenlijk uit verschillende mensen: we kunnen niet losbreken uit de ketting van onze tijd, van onze geschiedenis, op kleine en grote schaal. Daarbij haalt de kunstenaar graag de bekende uitspraak van Rimbaud aan: “Je est un autre.” Onze identiteit is samengesteld uit zeer veel referenties en is altijd ‘multipel’. Dat geldt voor ons allen, maar de kwestie wordt er natuurlijk niet eenvoudiger op voor iemand die als migrant wordt beschouwd.

In het neon-werk Les mots des autres laat Garabedian ons nog verder nadenken over ‘het ik als de ander en tegenover de ander’ aan de hand van een citaat van de Franse filmmaker Jean Eustache, uit diens film La maman et la putain: “Ne parler qu’avec les mots des autres, c’est ce que je voudrais. Ce doit être ça la liberté.” Het lijkt me een sleutelwerk in het oeuvre van Garabedian – het zal wel niet toevallig zijn dat het ook het openingscitaat in het boek is.

Het onderzoek naar onze identiteit(en) staat eveneens centraal in een ander sleutelwerk, dat de kunstenaar zelf beschouwt als het ideale beginpunt van de tentoonstelling in S.M.A.K., precies omdat het zoveel elementen omvat die in zijn werken geregeld opduiken. Het betreft de korte video MG, waarin we de kunstenaar zien, staand voor een spiegel, terwijl hij steeds weer zijn naam herhaalt, nu eens in de oorspronkelijke Armeense uitspraak, dan weer zoals hij in het Nederlands meestal wordt uitgesproken.

De enscenering is direct geïnspireerd door een scène uit Baisers volés, de tweede film uit de Antoine Doinel-reeks van François Truffaut, waarin acteur Jean-Pierre Léaud tegenover een spiegel de namen van zijn vrienden staat op te sommen. Het spel met diverse lagen van identiteit is hier ver doorgedreven: Garabedian voert zichzelf op als ‘acteur’ in zijn eigen versie van de bewuste scène, neemt daarbij de plaats in van de oorspronkelijke acteur Léaud, die op zijn beurt dan weer in zijn rol van Doinel optrad. (En als het ware terloops gooit de kunstenaar er via de titel van deze video nog (een knipoog naar) een extra identiteit tegenaan, gezien MG duidelijk refereert aan de ‘MB’ van Marcel Broodthaers.)

Bovendien lijken de nadrukkelijkheid en gedrevenheid waarmee Garabedian zijn naam blijft herhalen, een zeker gevoel van ‘onoplosbaarheid’ aan zijn poging tot identiteitsbevestiging te geven: welke lading dekt die vlag, die naam nu eigenlijk? Wie is die persoon daar in die spiegel? Vragen die bij ons allemaal al wel eens opduiken, maar ook hier weer wordt de zaak er niet eenvoudiger op vanuit een migrantenstandpunt.

Tegelijk wordt in dit videowerk ook een ander spel gespeeld: (het personage van) de kunstenaar is present, ook in de spiegel, maar toch is hij er niet echt. Deze kwestie van ergens (niet) zijn, van aan- en afwezigheid, is natuurlijk ook een centraal thema in het werk van Garabedian. Dat mag blijken uit één van zijn andere vernuftige titels, die van een drie-kanaals-videowerk en tegelijk ook van de S.M.A.K.-tentoonstelling in haar geheel: Without Even Leaving, We Are Already No Longer There.

Die video-installatie is een montage van beelden gemaakt bij het bezoek van Garabedians moeder aan de Armeense wijk in Beiroet, waar ze is opgegroeid maar waarnaar ze gedurende zesentwintig jaar niet meer was teruggekeerd. Af en toe wordt een tekst over de beelden heen geprojecteerd: de beschrijving van herinneringen van de moeder, gepresenteerd naar het model van het boek Je me souviens van Georges Perec.

Garabedian slaagt er andermaal in om dit gegeven, dat heel anekdotisch zou kunnen worden, toch een aangrijpende herkenbaarheid te geven en het tegelijk te verrijken met de grotere verhalen van migratie en de Armeense geschiedenis. Zoals Marie-Aude Baronian stelt in het al aangehaalde essay, krijgen de eigen, persoonlijke herinneringen in dit oeuvre een complexere gelaagdheid door het fenomeen van de ‘postmemory’. Die term ontleent ze aan Marianne Hirsch, eveneens professor in Vergelijkende Literatuur aan de New Yorkse Columbia University:

“Postmemory is distinguished from memory by generational distance and from history by deep personal connection. (…) (It) characterizes the experience of those who grow up dominated by narratives that preceded their birth.”

In de video-installatie Without Even Leaving… worden op die manier de eigen herinneringen van moeder Garabedian vermengd met die van een buurt, een familie, een heel volk. Diverse lagen van verleden, heden en toekomst schuiven over en in elkaar, zoals in wel meer werken van Garabedian.

Zo vinden we in het boek bijvoorbeeld enkele foto’s en een beschrijving van een heel intrigerend werk: Tass, July-August 2007, T1–T40. Tijdens de zomer van 2007 liet de kunstenaar zich om de twee dagen de toekomst voorspellen door zijn moeder, die de gewoonte heeft haar eigen toekomst te ‘lezen’ in de drab van een kop sterke koffie. De teksten van de in totaal veertig voorspellingen werden in het Armeens neergeschreven op zeventien dienbladen en op band ingesproken door de moeder. De drab in de kopjes werd gefixeerd, de kopjes werden vernist en bij de respectieve voorspellingen op die beschreven dienbladen geplaatst. De resulterende installatie is onder meer een mooie illustratie van het onderzoek naar de verwikkelingen van ‘tijd’ dat Garabedian in veel van zijn werken voert.

In Something about Today zijn nog meer boeiende voorbeelden daarvan te vinden. Bovendien geven de essays, maar ook de kortere situerende teksten bij elk werk, een goed beeld van hoe het oeuvre van deze kunstenaar telkens zijn voedingsbodem vindt in de eigen biografie, de familiale geschiedenis, de bredere context van de Armeense genocide en diaspora, én de daarmee samengaande ervaringen van migratie. Maar het mag duidelijk zijn dat Garabedian erin slaagt om daarnaast zijn werk ook te ‘laden’ met een algemene herkenbaarheid voor ons allen, misschien omdat het hem lukt om ons te raken als ‘migrant doorheen eigen leven’, wat we uiteindelijk in zekere zin toch allemaal zijn.

Meer info over de publicatie Something about today.

De tentoonstelling Mekhitar Garabedian | without even leaving, we are already no longer there loopt tot 26.02.2012 in S.M.A.K.