Johan Grimonprez | It’s a Poor Sort of Memory that Only Works Backwards

On Zapping, Close Encounters and the Commercial Break
[in dialoog met Roy Villevoye en Jan Dietvorst]

15.10.2011… 29.01.2012

S.M.A.K. brengt voor het eerst in België een uitgebreide retrospectieve van filmmaker en kunstenaar Johan Grimonprez (1962, Roeselare). In meerdere luiken confronteert Grimonprez zijn videowerk met actuele en historische tegenhangers. Hij treedt in dialoog met kunstenaars en filmmakers als Roy Villevoye, Jan Dietvorst en Adam Curtis. Zijn steeds aangroeiende media-archief (WeTube-o-theek) loopt als een referentieel richtsnoer doorheen de tentoonstelling en biedt een inzicht in de manier waarop Grimonprez nieuwe thema’s aanboort en beeldassociaties uitwerkt.

Het videowerk van Grimonprez manoeuvreert gracieus tussen kunst en cinema, documentaire en fictie, praktijk en theorie. In een wereld die overspoeld wordt door massaal ge(re)produceerde beelden suggereert Grimonprez nieuwe narratieve structuren om persoonlijke verhalen te kunnen blijven vertellen. Zijn werk is gebaseerd op een archeologie van de hedendaagse media en openbaart – en ontwricht – de rol die het bewegende beeld speelt in de constructie van onze persoonlijke en politieke geschiedenissen, onze angsten en verlangens en de manier waarop we naar onszelf en de wereld kijken.

Gebruik makend van documentairemateriaal, found footage, historische archiefstukken, eigen homevideo’s, nieuwsbeelden, reclame, videoclips of fragmenten uit Hollywoodfilms probeert Grimonprez op zijn manier betekenis te geven aan de ravage die de Geschiedenis aanricht(te). Verdubbelingen, spiegelingen, nabootsingen en associatieve verschuivingen vergen van de kijker een ‘double-take’, een screening door verschillende lagen tot aan een intelligente en visueel complexe dubbele bodem. Misschien werkt een herinnering inderdaad niet alleen achterwaarts, zoals ook de titel van deze tentoonstelling en de publicatie aangeeft?

In deze tentoonstelling worden verschillende ensembles opgebouwd rond de sleutelwerken uit Grimonprez’ oeuvre. De expo ontvouwt zich als een enorme multimedia/vlog (video weblog)/iPad- installatie met een grenzeloos web van interne en externe links, waar de bezoeker zich al ‘zappend’ een weg door baant. Naast de videolounge, met WETUBE-O-THEEK, incorporeert de tentoonstelling ook leeshoeken met o.a. de recente publicatie IT’S A POOR SORT OF MEMORY THAT ONLY WORKS BACKWARDS (2011), met essays, interviews en filmscripts, en het INFLIGHT MAGAZINE (2000), geproduceerd in het kader van de tentoonstelling in 2000 in S.M.A.K.

MIDDENZAAL

“We never tell everything, we always keep something for the next anthropologist.”
(informant to Margaret Mead)
Kobarweng or Where Is Your Helicopter? (1992)

Grimonprez’ vroegere film KOBARWENG OR WHERE IS YOUR HELICOPTER? (1992) deconstrueert de erfenis van een antropologisch discours, “stiefkind van het kolonialisme”, door de confrontatie te onderzoeken tussen een groep westerse wetenschappers en de oorspronkelijke bewoners van het Nieuw-Guinese hoogland. De antropologen die neerdaalden per helikopter, tot grote schrik en onthutsing van de bevolking, gooiden in één klap de geschiedenis en het wereldbeeld van de autochtonen overhoop. Centraal in KOBARWENG staat de vraag naar de notie van ‘de Ander’ – en daarmee de vraag naar wat onszelf typeert – als constructie binnen een sociale, culturele en historische context op het ogenblik dat twee verschillende culturen met elkaar in botsing komen. Grimonprez koppelt het originele documentairemateriaal van deze eerste confrontatie aan fragmenten van de mondelinge overlevering door de autochtone bevolking vandaag.

“They go to all the places and get all the languages […]
We give them our language; then they go to some other place.
Kobarweng or Where Is Your Helicopter? (1992)

In dit luik van de tentoonstelling koos Grimonprez ervoor ook werk te tonen van kunstenaars Roy Villevoye (1960, Maastricht) en Jan Dietvorst (1953, Bergen op Zoom). Vanuit hun kennis van de actuele situatie van het voormalige Nederlands-Nieuw-Guinea kan hun werk immers gelezen worden als een hedendaagse variant op KOBARWENG. Villevoye en Dietvorst maakten samen een aantal korte en langere films, waarvan hier PROPELLER (2004), AND THE TRUMPET SHALL SOUND (2008) en THE VIDEO MESSAGE (2009) te zien zijn. Daarin betrekken ze de kijker heel direct bij hun ontmoeting met de Papoeaanse bevolking. Ze overstijgen de heersende stereotypen en hebben oog voor de magische relaties tussen de mens en zijn omgeving, maar ook voor de verbanden met de westerse wereld. De getoonde video’s lijken even te raken aan onze postkoloniale fascinatie voor ‘authentieke’ niet-westerse stammen, maar tonen uiteindelijk een volk dat in een minstens zo verwarrend en complex heden leeft als wijzelf. Villevoyes THE CLEARING (2011) bestaat uit twee hyperrealistische beelden, de lijken van een blanke en een zwarte man, in elkaars nabijheid op de grond.

“David Campbell, a Denver Truck Driver, watched The Sound of Music from the same seat in the same theater every Sunday for three years and then, when the theater closed down, bought the seat.”
It Will Be All Right If You Come Again, Only Next Time Don’t Bring Any Gear, Except A Tea Kettle (1994-2004)

Ook de multichannel installatie IT WILL BE ALL RIGHT IF YOU COME AGAIN, ONLY NEXT TIME DON’T BRING ANY GEAR, EXCEPT A TEA KETTLE (1994-2004) exploreert de creatie van nieuwe mythologieën en culturele verhalen in het spoor van het Westerse imperialisme. IT WILL BE ALL RIGHT vertrekt vanuit een concrete gebeurtenis, namelijk de screening van de film ‘The Sound Of Music’ (1965), georganiseerd door een missionaris voor de bevolking van Irian Jaya. Het ineen schuiven van archiefmateriaal en natuuropnamen van Nieuw-Guinea met filmbeelden van de Oostenrijkse heuvels evoceert een betekenisverschuiving van een typische Hollywoodverbeelding naar een herinterpretatie van de eigen omgeving en een poging om de context van de ander voor te stellen; een mechanisme van stereotypering dat ook hier in beide richtingen functioneert.

ZAAL 1

“Novelists and terrorists play a zero-sum game. What terrorists gain, novelists lose. Years ago I used to think it was possible for a novelist to alter the inner life of the culture. Now bomb-makers and gunmen have taken that territory. They make raids on human consciousness. What writers used to do before we were all incorporated.”
Don DeLillo, Mao II (New York: Viking, 1991)

DIAL H-I-S-T-O-R-Y (1997), de overrompelende film waarmee Grimonprez internationaal doorbrak na de première tijdens Documenta X (1997), is een wervelend onderzoek naar mediastrategieën waarin televisiebeelden en homevideo’s samenvloeien in het portretteren van terrorisme. De film vertrekt vanuit een dialoog tussen een schrijver en een terrorist, gebaseerd op Don DeLillo’s roman ‘Mao II’ (1991). De romanschrijver beweert dat de terrorist – die in staat zou zijn de media vernuftiger te bespelen – de maatschappelijke rol van de schrijver onnodig heeft gemaakt. Onder het mom van een kroniek van vliegtuigkapingen legt DIAL H-I-S-T-O-R-Y uiteindelijk de ‘kaping’ bloot van de realiteit door de media. De film ontvouwt de verborgen dimensies van onze gemediatiseerde cultuur in termen van mediaspektakel, angstindustrie en toenemende vergetelheid.

“Get killed, and maybe they will notice you.”
Don DeLillo, Mao II

In de context van de WETUBE-O-THEEK en als antwoord op DIAL H-I-S-T-O-R-Y neemt Grimonprez de BBC-serie THE POWER OF NIGHTMARES (2004) van de Britse documentairemaker Adam Curtis (1955) op in de tentoonstelling. Deze documentaire wijst op dezelfde machtsstrategieën gebaseerd op de constructie van een gemanipuleerd vijandsbeeld ter provocatie van onze collectieve angsten.

ZAAL 2

Grimonprez breekt in MAYBE THE SKY IS REALLY GREEN, AND WE’RE JUST COLOURBLIND (2006-heden) de context van zijn eigen videowerk open door in te zoomen op de wijze waarop de laatste technologische ontwikkelingen elk aspect van ons dagelijks leven hebben herschapen. De convergentie van verschillende mediavormen – van Youtube tot Facebook – initieerde een cultureel proces waarbij we ons als individu, in het centrum van een eindeloos netwerk en verslaafd aan verstrooiing en afleiding, via ‘tapping’, ‘flicking’, en ‘pinching’ via één mobiel toestel, kunnen laven aan grenzeloos ‘channel surfing’.

Waar deze media een venster op de wereld lijken, maakt Grimonprez de omgekeerde beweging door ze binnen te brengen in de intieme, kritische ruimte van het museum. Zijn WETUBE-O-THEEK is een uitdijend media-‘vlog’-archief dat kan gezien worden als Grimonprez’ artistieke schetsboek. Als bezoeker kan je hier ongelimiteerd ‘zappen’ doorheen een scala aan online televisiefragmenten, amateurfilmpjes, blogmateriaal en YouTube-video’s. Door de tentoonstelling op te vatten als een gigantische iPad, zet Grimonprez onze onverzadigbare mediaconsumptie op zijn kop.

In het kader de WETUBE-O-THEEK wordt hier de bekroonde BBC- documentairereeks THE CENTURY OF SELF (2002) van Adam Curtis getoond. Deze serie onderzoekt de manier waarop Freuds theorie van de psychoanalyse doorheen de jaren door de politiek en de bedrijfswereld werd ingezet om het grote publiek te manipuleren.

ZAAL 3

“If you meet your double, you should kill him.”
Double Take (2009)

Grimponprez’ recente film DOUBLE TAKE (2009) is een vrije adaptatie van een kortverhaal van Jorge Luis Borges – waarin de Argentijnse auteur zijn twintigjarige zelf ontmoet – met in de hoofdrol de professionele Alfred Hitchcock dubbelganger Ron Burrage. In een eerste verhaallijn speelt de film met Hitchcocks fascinatie voor persoonsverwisselingen en achtervolgt het personage Hitchcock zijn ‘double’ in een zelf beraamd moordcomplot. Maar op een dieper niveau ontrafelt ook deze film de mechanismen van paranoia en de inplanting van angst in het weefsel van onze maatschappij. Van de Koude Oorlog tot de ‘War on Terror’ en van ‘The Birds’ tot ‘Independence Day’. Tegen de achtergrond van de ‘space race’ en via een serie gekloonde Hitchcocks symboliseert DOUBLE TAKE het dubbele effect van cinema en televisie en de recente geschiedenis van het kapitalisme, communisme, reclame en oorlogsvoering, in een wereld getransformeerd in een ‘info-dystopia’ en photoshoprealiteit.

ZAAL 4

“Yesterday Salam Khamas, at the age of 93, married Mrs.Um Ahmed, at the tender age
of 105, in the town of Basra, Iraq. It was sunny. The newly weds were both found dead in their honeymoon bed this morning. Mrs.Um Ahmed was still wearing her wedding dress.”
Uhm Ahmed, in …Because Superglue Is Forever (2011)

In deze zaal toont Grimonprez een compilatie van kortfilms, waaronder BESMETTE STAD (1993), incluis SMELL THE FLOWERS WHILE YOU CAN (1993), LOST NATION, JANUARY 1999 (1999), I MAY HAVE LOST FOREVER MY UMBRELLA (2011) en …BECAUSE SUPERGLUE IS FOREVER (2011). Deze laatste film is een pilootversie van een nieuw project waarin Grimonprez de geschiedenis van ‘happy endings’ onderzoekt. Het script vertrekt van een casting in Los Angeles waar kinderen liefdesscènes naspelen uit films, reclamespotjes en Youtube-video’s. De opnamen gebeuren low budget en met iPhones, refererend aan online ‘vloggers’ en Facebook. De ‘happy endings’ die centraal staan in dit filmproject schetsen op ironische wijze onze overconsumptie van beelden.

OVERLOOP

Tijdens de productie van DOUBLE TAKE raakte Grimonprez gefascineerd door het gerucht dat Hitchcock geen navel (‘belly button’) zou hebben. Dit verhaaltje initieerde als het ware de plot van de film, namelijk dat er geen originele Hitchcock zou bestaan, maar wel een kloon en misschien vele dubbelgangers, van wie Ron Burrage, de hoofdrolspeler in DOUBLE TAKE, slechts één is. In augustus 2008 gaf Karen Black, één van Hitchcocks bekende actrices uit zijn laatste film ‘Family Plot’ (1976), in een interview met Grimonprez haar smakelijk vertelde versie van deze anekdote (HITCHCOCK DIDN’T HAVE A BELLY BUTTON, KAREN BLACK INTERVIEW WITH JOHAN GRIMONPREZ, 2008).

___________________________________________________________________________________________________

Deze tentoonstelling was in andere versies al te zien in de Pinakothek der Moderne in München in 2007 en in 2010 in The Fruitmarket Gallery in Edinburgh en het Blaffer Museum in Houston.

IT’S A POOR SORT OF MEMORY THAT ONLY WORKS BACKWARDS. ON THE WORK OF JOHAN GRIMONPREZ, ed. Benoit Detalle. Met bijdragen van Johan Grimonprez, Catherine Bernard, Slavoj Zizek, Hans Ulrich Obrist, e.a. (Hatje Cantz, 2011). ISBN 9783775731300

Via www.johangrimonprez.com en www.zapomatik.com kan de WETUBE-O-THEEK worden geraadpleegd en kunnen de publicaties INFLIGHT MAGAZINE en IT’S A POOR SORT OF MEMORY THAT ONLY WORKS BACKWARDS. ON THE WORK OF JOHAN GRIMONPREZ worden gedownload.
HITCHCOCK DIDN’T HAVE A BELLY BUTTON, KAREN BLACK INTERVIEW WITH JOHAN GRIMONPREZ kan herbeluisterd worden via www.thislongcentury.com

Geef een reactie

Jouw e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *