TRACK | Een BlindDate met Aifoon

Tussenin de stiltes van de stad

door Martin Desloovere

De elfde paragraaf van het TRACK-manifest stelt dat deze stadstentoonstelling niet alleen “ageert, speelt, leest” maar ook onder meer nog “luistert…”. Met de intentie om “a contemporary city conversation” op gang te brengen, kan TRACK zich inderdaad niet beperken tot een visuele en ruimtelijke wisselwerking: ook aandacht voor het auditieve aspect van de beoogde conversatie is onvermijdelijk.

Daartoe is een samenwerking aangegaan met Aifoon vzw, een kunsteducatieve organisatie die haar missie heel gevat en poëtisch omschrijft: ze “onderzoekt geluid in stilte”. De naamkeuze is overigens even veelbetekenend: de knipoog naar de iPhone is tegelijk een verwijzing naar – bij uitbreiding alle – hedendaagse technologie die ons in staat stelt om (stem)geluid te capteren (en eventueel ook te manipuleren) en meteen zowat de hele wereld rond te zenden. Maar nog los van alle (tegenwoordig makkelijk beschikbare) techniek, is de fonetische schrijfwijze wellicht een indicatie dat de organisatie bij haar projecten in de eerste plaats aandacht wil hebben voor het basisgegeven van haar werkveld: de relatie van elk individu (elke “I” of “ik”) tot (een) geluid (“foon” van het Griekse “phonos”).

Binnen het luik “(Inter)Actieve trajecten” van TRACK biedt Aifoon met BlindDate een ‘audiowalk’ aan. De deelnemers verzamelen aan het ‘meeting point’ van de TRACK-cluster Macharius op de Hagelandkaai. Er worden duo’s gevormd: wie zich alleen aanmeldt, heeft dus al meteen een eerste blind date wanneer hij of zij een onbekende wandelpartner krijgt toegewezen. Eén persoon per duo krijgt een helm waarop een microfoon gemonteerd is en waarin een koptelefoon verwerkt zit. Ten slotte zorgt een soort geblindeerde veiligheidsbril ervoor dat de eigenlijke, letterlijke blind date met de stad kan beginnen. De ‘blinde’ deelnemer wordt door zijn partner begeleidt langs een parcours dat door de organisatoren van Aifoon zodanig uitgekiend is, dat er uiteraard verschillende geluidsomgevingen aan bod komen.

Halverwege last de gidsende Aifoon-medewerker even een pauze in en is er een eerste moment van reflectie op en bespreking van de ervaring. Dan worden de rollen binnen de duo’s omgekeerd, zodat in het tweede gedeelte van de wandeling de eerdere begeleiders de blinde luistertocht kunnen ervaren, die uiteindelijk terug naar het startpunt leidt. Daar is er dan nog even tijd voor een laatste gedachtewisseling.

HELMEN EN SHOTGUNS

Het is voor onwetende passanten in de stad ongetwijfeld een merkwaardig gezicht om zo’n groep van (maximaal) 10 indrukwekkend gehelmde mensen door de straten geleid te zien worden. Toch is het gebruik van de helmen méér dan zomaar een geinige gimmick. Strikt genomen kan een geluidswandeling beperkt blijven tot het alleen of in groep afleggen van een bepaald traject, met de bedoeling gewoon zo goed mogelijk te letten op alles wat er te horen is. Door in dit geval echter de deelnemers het zicht te ontnemen, worden zij gedwongen om zich volledig te concentreren op hun gehoor, iets wat ziende mensen doorgaans maar heel uitzonderlijk doen. Mede daarom is het de eerste minuten weliswaar even wennen aan het blind stappen – zeker wanneer de begeleider een onbekende is – maar algauw lukt het steeds beter om te focussen op de klanken van de stad, waarbij snel opvalt hoe (relatief) stil de stedelijke omgeving ook plots kan zijn, bijvoorbeeld enkel maar door het inslaan van een andere straat.

Bij die geluidsbeleving heeft Aifoon er wel voor gekozen om een technische ingreep te doen: de microfoon bovenop de helm is immers van het zogenaamde ‘shotgun’ type. Een dergelijke microfoon capteert nagenoeg alleen de klanken die zich in een heel smalle hoek direct ervoor situeren. Op die manier biedt Aifoon de ‘soundwalkers’ een uitzonderlijke beleving: plots ben je in staat om je hoogstpersoonlijke soundscape samen te stellen. Via het draaien van je hoofd kun je de ‘shotgun’ microfoon richten om zo specifieke geluiden op te pikken, die dan ongewoon helder in de koptelefoon te horen zijn, terwijl ze anders meestal verloren gaan in de algemene geluidsbrij waaraan we nauwelijks aandacht besteden. Tenzij we ze ervaren als storend lawaai, wat ons meteen brengt bij de basis van de twintigste-eeuwse ontwikkeling van geluidsprojecten zoals deze audiowalk, en van sound art in het algemeen. 

KUNSTIG LAWAAI

De eerste die uitdrukkelijk aandacht schonk aan (de artistieke mogelijkheden van) lawaai, was de Italiaanse Futurist Luigi Russolo in zijn manifest The Art of Noises uit 1913:

“In the nineteenth century, with the invention of the machine, Noise was born. Today, Noise triumphs and reigns supreme over the sensibility of men. (…) Let us break out since we cannot much longer restrain our desire to create finally a new musical reality, with a generous distribution of resonant slaps in the face, discarding violins, pianos, double-basses and plaintive organs. Let’s go out! (…) Let us cross a great modern capital with our ears more alert than our eyes, and we will get enjoyment from distinguishing the eddying of water, air and gas in metal pipes, the grumbling of noises that breathe and pulse with indisputable animality, (…). We enjoy creating mental orchestrations of the crashing down of metal shop blinds, slamming doors, the hubbub and shuffling of crowds, the variety of din, from stations, railways, iron foundries, spinning wheels, printing works, electric power stations and underground railways.” (volledige tekst)

Ook de Frans-Amerikaanse componist Edgard Varèse wilde af van de traditionele opdeling tussen ‘muziek’ en ‘lawaai’ en gaf er de voorkeur aan (zijn) muziek te omschrijven als “organized sound” en “the collision of sound-masses”.

Al die ideeën werden opgepikt en vanaf de jaren 1930 verder onderzocht en ontwikkeld door de Amerikaan John Cage, overigens met een immense impact op de twintigste-eeuwse muziek en kunst. Zo schreef Cage in 1937 in zijn tekst The Future of Music: Credo:

“Wherever we are, what we hear is mostly noise. When we ignore it, it disturbs us. When we listen to it, we find it fascinating. The sound of a truck at 50 m.p.h. Static between the stations. Rain. We want to capture and control these sounds, to use them, not as sound effects, but as musical instruments. Every film studio has a library of ‘sound effects’ recorded on film. With a film phonograph it is now possible to control the amplitude and frequency of any one of these sounds and to give to it rhythms within or beyond the reach of anyone’s imagination. Given four film phonographs, we can compose and perform a quartet for explosive motor, wind, heartbeat, and landslide.” (volledige tekst)

CONCRETE MUZIEK

Aanvankelijk is het Cage erom te doen de deuren en ramen van de concertruimte open te gooien en “the entire field of sound” tijdens een muziekconcert binnen te laten. Het is de Fransman Pierre Schaeffer die voor het eerst gebruik zal maken van de hier door Cage vernoemde fonografische opnamemogelijkheden (aanvankelijk nog op plaat) om een eerste ‘geluidscompositie’ op de wereld los te laten. Opgeleid als radio-ingenieur was Schaeffer aan de slag gegaan bij de Radiodiffusion française. Daar creëert hij in 1944 een speciale studio om radiofonische experimenten op te zetten. In die studio ontwikkelt hij in de volgende jaren zijn ‘uitvinding’: de musique concrète, die haar wereldpremière beleeft in mei 1948, wanneer Schaeffer zijn Etude aux chemins de fer uitzendt. 

Dat eerste publiek gemaakte werkstuk klinkt naar onze huidige normen heel rudimentair, maar betekende destijds toch een grote mijlpaal. Schaeffer, immer ontevreden over zijn werk, is daarna blijven schaven, zowel aan zijn theorieën als aan zijn (beperkte aantal) composities. Als zijn meesterwerk wordt de Etude aux objets uit 1959 beschouwd:

“Cette pièce utilise un nombre limité d”objets sonores’, qu’elle assemble en cinq mouvements très contrastés. Elle a la poésie d’une belle prose bien cadencée, mais aussi des caprices, des trouvailles, des coups de folie inattendus. Son influence est notable chez de nombreux compositeurs de musique concrète et, en général, électroacoustique.” (Michel Chion in het boekje bij de cd-box Pierre Schaeffer – L’oeuvre musicale)

SOUNDSCAPE

In de loop van de jaren 1950 waren zowel Schaeffers ervaring als de opname- en montagetechnieken (ondertussen op geluidsband) duidelijk sterk geëvolueerd, waardoor de Etude aux objets ook nu nog als een boeiende soundscape-compositie kan beschouwd worden. Hetzelfde geldt trouwens voor de Williams Mix, de eerste, bijzonder ingenieus gemonteerde geluidsbandcollage van John Cage uit 1952.

Maar dat woord ‘soundscape’ werd in die tijd natuurlijk nog niet gebruikt. Het concept zou pas jaren later worden geïntroduceerd door de Canadese componist R. Murray Schafer, die begin jaren 1970 aan de Simon Fraser University in Vancouver het World Soundscape Project (WSP) startte:

“I call the acoustic environment the soundscape, by which I mean the total field of sounds wherever we are. It is a word derived from landscape, though, unlike it, not strictly limited to the outdoors.” (R. Murray Schafer, The Soundscape. The Tuning of the World, 1977, 1994)

De drijfveer van zowel Russolo, Varèse, Cage als Schaeffer bij hun experimenten rond ‘geluiden en lawaai’ was telkens de verbreding van het terrein van de muzikale compositie geweest. Bij de stichting van het WSP en de uitbouw van zijn theorieën over soundscapes, werd Murray Schafer daarentegen in eerste instantie gedreven door een persoonlijk probleem met de snelle, als storend ervaren evolutie van de soundscape in Vancouver. Daarbij aansluitend was de bedoeling van het WSP, zoals verwoord door Schafers medewerker van het eerste uur Barry Truax:

“to document and archive soundscapes, to describe and analyze them, and to promote increased public awareness through listening and critical thinking (and) to re-design the soundscape and to reawaken people’s perceptual appreciation of its importance.” (volledige tekst)

In het licht van deze doelstellingen is het niet zo verwonderlijk dat het werk van het WSP uiteindelijk geleid heeft tot een belangrijke beweging van ‘acoustische ecologie’. Bovendien zijn een aantal medewerkers van Schafer vanuit hun wetenschappelijke registraties van geluiden en geluidslandschappen, uiteindelijk toch ook gekomen tot een artistieke praktijk van ‘soundscape composition’, zoals de reeds vernoemde Barry Truax (bijvoorbeeld Pacific Fanfare) en vooral de Duits-Canadese Hildegard Westerkamp (bijvoorbeeld Beneath the Forest Floor).

STILTE

Al die doorheen de twintigste eeuw toenemende aandacht voor het ons omringende geluid en/of lawaai, heeft ten slotte ook geleid tot een even grote aandacht voor het ‘tegenovergestelde’, namelijk de stilte. Het is met name John Cage die op dit terrein baanbrekend is geweest, onder meer met zijn beruchte ‘stilte-compositie’ 4’33” en door zich op te sluiten in

“(an) anechoic chamber in which Cage discovered that there is no such thing as pure silence (since one always hears the coursing of the blood and the hum of the nervous system), we each discover our own silence, we each recreate silence as a metaphor. From noise to silence, from panic to quiescence, from catastrophe to calm: the very existence of silence both depends upon noise and permits noise to exist.” (Allen S. Weiss, Phantasmic Radio, 1995)

Het is die ervaring van geluid, lawaai en stilte die TRACK en Aifoon centraal stellen in BlindDate, deze audiowalk die zijn wortels heeft in een ongemeen boeiende en rijke voedingsbodem, zoals uit het bovenstaande mag blijken. Elementen van die voorgeschiedenis worden trouwens door de Aifoon-medewerkers bij de reflectie-momenten tijdens de wandeling ook kort ter sprake gebracht, evenals een aantal andere interessante weetjes over ons gehoor.

In het begin van zijn roman Black Swan Green merkt de Britse succesauteur David Mitchell op: “When people listen they make a listening noise.” Misschien valt dit te beschouwen als een mooi, poëtisch doel bij projecten als BlindDate: dermate goed leren luisteren, dat we uiteindelijk het geluid van het luisteren zelf leren horen. Maar los van dat bredere kader, is het aangaan van deze blinde afspraak met de stad, zijn geluiden en stiltes, in elk geval aan te bevelen voor iedereen die TRACK in zoveel mogelijk aspecten ten volle wil beleven.

————————————————

Noot
Naast de reeds vermelde bronnen, werden voor dit artikel ook nog geraadpleegd:
– Christoph Cox & Daniel Warner (ed.), Audio Culture. Readings in Modern Music, 2004
– Douglas Kahn & Gregory Whitehead (ed.), Wireless Imagination. Sound, Radio, and the Avant-garde, 1992, 1994
– Douglas Khan, Noise Water Meat. A History of Sound in the Arts, 1999, 2001
– Brandon LaBelle, Background Noise. Perspectives on Sound Art, 2006
– de websites van Barry Truax (http://www.sfu.ca/~truax/) en Hildegard Westerkamp (http://www.sfu.ca/~westerka)
– Angus Carlyle (ed.), Autumn Leaves. Sound and the Environment in Artistic Practice, 2007

————————————————

Nog meer geluid in TRACK door Aifoon:

De workshop soundTRACKs is een open laboratorium dat de stad als een immens kluwen van geluidssporen onderzoekt. Beluister de omgeving en (geluids)kunstwerken van TRACK en ontdek de muzikaliteit die geluiden in zich dragen en in combinatie met elkaar kunnen veroorzaken. De geluidsexperts van Aifoon dagen je uit om de geluidenwereld met hun alternatieve apparatuur te ontwarren, registreren, ordenen, vertalen en herordenen tot jouw persoonlijk klankenpalet. Het resultaat, jouw soundscape, zal iedereen kunnen downloaden en beluisteren op de plekken waar jij geluiden opnam.

BlindDate
Praktisch:
Za 23/6, 7/7, 21/7, 4/8, 18/8, 1/9, 15/9, om 14u en om 16u
Start- en eindpunt: meetingpoint Macharius (Kiosko), Hagelandkaai z/n
5 euro / 2,5 euro op vertoon van TRACK-rittenkaart of tot 12 jaar
Vanaf 8 jaar. Maximum 20 deelnemers per wandeling.
Reserveren via GentInfo 09 / 210 10 10 (ma-za 8u-19u)

soundTRACKs
Praktisch:
Workshop 1: ma 9/7 t.e.m. woe 11/7, telkens van 10-12u en van 13-15u
Workshop 2: ma 27/8 t.e.m. woe 29/8, telkens van 10-12u en van 13-15u
Locatie: Campo victoria, Fratersplein 7
30 euro
Van 12 tot 16 jaar. Maximum 15 deelnemers per workshop.

Geef een reactie

Jouw e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *