Presentie en presentatie (3) – Wat de waarheid ons zegt, zonder het lawaai van woorden

In dit derde deel van deze blogbijdrage belicht Martin Desloovere vanuit theatraal oogpunt opnieuw een sculptuur uit de S.M.A.K.-tentoonstelling rond Berlinde De Bruyckere: ‘J.L.’ (2005-‘06). Zowel de dramatiek van de sculptuur zelf, als die van de manier waarop het werk in de ruimte is opgesteld, worden scherper belicht. Het sluitstuk van een boeiende trilogie.

J.L.-dirk-pauwels_web
J.L. (2005-’06) (c) Dirk Pauwels

Ook de sculptuur ‘J.L.’ verkeert in een dualiteit die vergelijkbaar is met die van de sculptuur ‘Hanne’. De trapjes opstijgend en binnenstappend in de kabinetten van de bovenverdieping van het museum, zien we ons plots geconfronteerd met een beroerend beeld in de verte. Het is met één spot in de ruimte geïsoleerd en dit op een behoorlijk duistere plek. Een mens zit er te balanceren bovenop een ‘sokkel’ die bestaat uit twee op elkaar gestapelde en aan elkaar bevestigde houten zitkrukken. In zichzelf gerold, met sterk gekromde rug, helemaal binnenwaarts gekeerd, opzij beschermd door zeer dunne, krachteloos lijkende benen, de knieën helemaal tot op schouderhoogte opgetrokken. De huid van het personage is vaal van kleur, met hier en daar rood en blauw van bloed en aderen, kleuren die de laatste jaren steeds verfijnder ‘onderhuids’ door De Bruyckere worden aangebracht.

Ook deze figuur roept, naar mijn gevoel, in zijn eerste verschijning vooral breekbaarheid, ziekelijkheid en in zichzelf wegvluchtende angst op. Maar het spotlicht is ook hier zacht en warm – én – onthult dat Continue reading “Presentie en presentatie (3) – Wat de waarheid ons zegt, zonder het lawaai van woorden”

Presentie en presentatie (2) – Tussen fragiele schuchterheid en existentiële affirmatie

In het eerste deel van deze trilogie bracht Martin Desloovere een algemene schets over het belang van theatraliteit bij het werk van Berlinde De Bruyckere. Dit tweede luik neemt een eerste concreet voorbeeld onder de loep: de sculptuur ‘Hanne’ (2003).

Berlinde-De-Bruyckere_Hanne
Hanne (2003) (c) Mirjam Devriendt

Wanneer we een verduisterde zaal op de overloop van de bovenverdieping van S.M.A.K. binnenstappen, verschijnt plots tegen de achterwand, in het zachte, diffuse licht van een spot, de sculptuur ‘Hanne’. Ze staat op een schapje dat tegen de muur is bevestigd op ongeveer anderhalve meter hoogte, met de schouders een beetje opgetrokken en een wat gekromde rug, met een knik in de knieën en haar rechterzij tegen de muur aan.

De schuwheid van haar houding wordt versterkt door het lange haar dat ze voorlangs in haar armen houdt en dat tot helemaal onder haar knieën reikt. Gezicht en voorkant van het lichaam blijven verborgen. De kleur van de huid oogt overwegend vaalgrijs. Bij een eerste confrontatie openbaart deze figuur zich in haar breekbare naaktheid als ietwat ziekelijk en uitermate schuchter. Het lijkt wel alsof ze ‘in’ de muur zou willen kruipen, weg van de lege duisternis om haar heen, weg van de indringende blikken van de passanten.

Maar als we iets langer in de nabijheid van ‘Hanne’ vertoeven, wordt deze eerste en aangrijpende indruk, waarbij fragiliteit en eenzaamheid overheersen, mede verhevigd door de enscenering op het schap en in het warme spotlicht, gecounterd: ‘Hanne’ stààt er uiteindelijk wel. Ze verdwijnt ‘niet’ in of door de muur. Ze kan misschien zelfs, vanuit haar hogere positie en door spleetjes in het ‘haargordijn’ heen, op de bezoekers néérkijken. Ze bevindt zich daarboven in elk geval ook verheven boven het ‘aardse gedoe’ onder haar, in een sterke, existentiële affirmatie.

‘De Laatste Steen van België’ verhuisd

Jarenlang was ‘De Laatste Steen van België’ (1979), een kunstwerk van architect, urbanist en kunstenaar Luc Deleu (°1944, Duffel, B), geïntegreerd in de wand achter de S.M.A.K.-balie. Een tijdje was hij uit het zicht verdwenen. Maar nu is hij opnieuw te zien en wel als allereerste kunstwerk wanneer je S.M.A.K. binnenwandelt.

de laatste steen
Luc Deleu, ‘De Laatste Steen van België’ (1979), collectie S.M.A.K., schenking Wanda Reiff 1996

Met ‘De Laatste Steen van België’ hekelt Luc Deleu op een ludieke manier de bouwwoede in ons land. Vanuit het idee dat België decennialang werd volgebouwd met ondoordachte bouwsels die worden verward met architectuur de naam waardig, ontwierp hij een ‘laatste steen’. Deze steen werd ingemetseld aan de ingang van S.M.A.K., een publiek gebouw en een plek waar je normaal een ‘eerste steen’ verwacht.

Architectuur is voor Luc Deleu een vorm van beeldend, sculpturaal en politiek denken dat diepgaand reflecteert over de verhouding tussen publieke en private ruimte. In 1970 stichtte hij T.O.P. office: een studiebureau rond stadsontwikkeling en architectuur. Vertrekpunt, motivatie en doel van het bureau waren het bevragen van architectuur en urban design en de maatschappelijke positie en functie ervan. Al snel raakte Deleu ervan overtuigd dat onze steden in veel opzichten zouden verbeteren als de ruimtelijke impact van (ge)bouwen zoveel mogelijk zou worden gereduceerd. Vooral minder bouwen was de boodschap. De razendsnelle evolutie van communicatie en mobiliteit zou het, volgens Deleu, mogelijk maken om opnieuw een meer nomadisch leven te leiden. Bijgevolg zouden fysieke gebouwen aan belang verliezen. De eerste projecten van T.O.P. office benadrukten dan ook de rijke mogelijkheden van mobiliteit in het nadeel van de starre onbeweeglijkheid van vastgoed. Ze spraken het privilege van gebouwen als leef- en werkaccommodatie tegen.

Samen met zijn echtgenote Laurette Gillemot (°1946) en enkele medewerkers ontwikkelt Deleu nog steeds visionaire, soms naar het utopische neigende ideeën rond urbanisatie waarbij spitsvondig wordt ingespeeld op de ecologische, economische, culturele, sociale, geografische en bestuurlijk-politieke realiteit en toekomst.

Uitgelicht | ‘Magdalena’ van Marlene Dumas

De collectie van S.M.A.K. in woord en beeld.

Met ‘RE: Painted’ wordt de benedenverdieping van S.M.A.K. gewijd aan de schilderkunst uit de collectie. Het schilderij ‘Magdalena’ (1995) van Marlene Dumas, te zien in de eerste zaal van de tentoonstelling, is één van de highlights uit de collectie.

door Inge Van Reeth

Marlene Dumas

‘Magdalena (Out of eggs, out of business)’ maakt deel uit van een reeks Magdalena’s. De Magdalena’s op de grote doeken zijn verzonnen wezens, gecreëerd op basis van een hele reeks reproducties, variërend van middeleeuwse devotionele afbeeldingen tot foto’s van hedendaagse supermodellen. Dumas noemt haar Magdalena’s de ‘onwettige dochters van Sandro Botticelli en Naomi Campbell, van Barnett Newman en Heidi’. Ze doemen op in het halfduister, staan in een irreëel, gedempt licht dat ontstaat door Continue reading “Uitgelicht | ‘Magdalena’ van Marlene Dumas”

Richard Jackson | Handleiding voor ‘The Maid’s Room’

door S.M.A.K.

Richard Jackson_Manual
Richard Jackson, Manual of Instructions for “The Maid’s Room”, 2007 | Foto: Lucie Smets

Richard Jacksons kamergrote installatie ‘The Maid’s Room’ (2006-07) is een interpretatie van Marcel Duchamps ‘Étant donnés’ (1946-1966), zijn laatste, driedimensionale assemblage met een neerliggende naakte vrouw met gespreide benen. De versie van Jackson toont een Franse dienstmeid in dezelfde positie, maar met een verf-sproeiende stofzuiger in de hand. En in plaats van door de spleten in de deur, zoals in het origineel, gluur je naar het tafereel door een raam op een kier. Duchamp bundelde in een ringmap Continue reading “Richard Jackson | Handleiding voor ‘The Maid’s Room’”

Uitgelicht | ‘Figure sitting’ van Francis Bacon

De collectie van S.M.A.K. in woord en beeld.

Met ‘RE: Painted’ wordt de benedenverdieping van S.M.A.K. gewijd aan de schilderkunst uit de collectie. Het schilderij ‘Figure sitting’ (1955) van Francis Bacon, te zien in de eerste zaal van de tentoonstelling, is één van de pronkstukken uit de collectie en werd in 1966 voor een prikje aangekocht door de Vereniging voor het Museum van Hedendaagse Kunst.

door Inge Van Reeth

Francis Bacon

‘Figure sitting’ maakt deel uit van een omvangrijke reeks schilderijen die Francis Bacon maakte in de jaren 1950. Hij baseerde zich voor deze reeks op het portret van Paus Innocentius X (ca. 1650) van de Spaanse schilder Diego Velázquez (1599-1660). Bacon isoleerde en vervormde het portret van de paus, waardoor het Continue reading “Uitgelicht | ‘Figure sitting’ van Francis Bacon”

‘Dürer’s Rhinoceros’ van Javier Téllez

door S.M.A.K.

‘Praise of Folly’ in S.M.A.K. brengt Javier Téllez’ belangrijkste films en installaties van de laatste tien jaar samen en is daarmee het omvangrijkste overzicht van zijn werk tot nu toe. Daar waar de andere films in de tentoonstelling zich afspelen in een fictieve wereld buiten het ziekenhuis, werd ‘Dürer’s Rhinoceros’ (2010) opgenomen in het panopticum van het Miguel Bombarda Hospitaal in Lissabon – ontworpen volgens de originele plannen van Jeremy Bentham als een gevangenis voor de criminele gekken (in gebruik van 1896 tot 2000).

Dürer_rhino_full[1]

‘Dürer’s Rhinoceros’ kwam tot stand tijdens sessies onder leiding van Javier Téllez, waarbij de patiënten van het dagziekenhuis zichzelf voorstelden als bewoners van het voormalige krankzinnigengesticht. Deze reconstructie van het dagelijkse leven werd aangevuld met voice-overs, citaten uit onder andere Continue reading “‘Dürer’s Rhinoceros’ van Javier Téllez”

Uitgelicht | ‘Pyramide’ van Gerhard Richter

De collectie van S.M.A.K. in woord en beeld

Voor zijn tentoonstelling ‘Museum for a Small City’ in S.M.A.K. werkt Richard Venlet met kunstwerken, artefacten en documentatie uit de collectie en het archief van het museum. Met dat museummateriaal worden op een speciaal ontworpen platform steeds nieuwe constellaties samengesteld. Eén van de werken die uit het depot worden opgediept is de ‘Pyramide’ van Gerhard Richter.

door Inge Van Reeth

Gerhard Richter, Pyramide

‘Pyramide’ (1966) is een van de schilderijen gebaseerd op zorgvuldig uitgekozen foto’s uit de massamedia die Gerhard Richter, samen met zelfgemaakte familiefoto’s en ander werkmateriaal, systematisch verzamelt in zijn ‘Atlas’. Richter gebruikt de foto’s als ‘readymades’. Hij is niet geïnteresseerd in het onderwerp dat hij schildert, wel in het schilderen zelf en de spanningsvelden in de driehoeksverhouding tussen werkelijkheid, fotografie en schilderkunst.

In zijn zogenaamde photo-paintings, zoals ‘Pyramide’, vertrekt Richter Continue reading “Uitgelicht | ‘Pyramide’ van Gerhard Richter”

Javier Téllez | De waarheid als een olifant

door Veerle Spronck

Een grote, haast grappige, bakstenen olifant staat op poten van autobanden pontificaal in het midden van de ruimte. In de aangrenzende zaal plaatst het videowerk ‘Letter on the Blind, For The Use of those Who See’ (2008) de sculptuur in zijn context.

tellez001web

In de tentoonstelling ‘Praise of Folly’ van Javier Téllez (°1969, Valencia, Venezuela) worden de grenzen van onze waarheden verkend en miskend. Waar de meeste films focussen op de scheiding tussen gestoord en gewoon, gaat dit videowerk een stap verder. Téllez inspireerde ‘Letter on the Blind’ op de Indische parabel ‘De Blinde Mannen en de Olifant’. Maar waar de parabel Continue reading “Javier Téllez | De waarheid als een olifant”

‘Oedipus Marshal’ van Javier Téllez

door S.M.A.K.

Als zoon van twee psychiaters groeide de Venezolaanse kunstenaar Javier Téllez (°1969, Valencia) op in een omgeving waar geesteszieken deel uitmaakten van het dagelijkse leven. In zijn filmprojecten gaat hij intense samenwerkingen aan met doorgaans ‘onzichtbare’ populaties, zoals psychiatrische patiënten.

tj_2007_oedipus

‘Oedipus Marshal’ (2006) is een variatie op de Griekse tragedie ‘Oedipus Rex’ van Sophocles, opgevat als een Westernfilm en geïnterpreteerd door leden van het Oasis Clubhouse, een onafhankelijke faciliteit voor geesteszieken in Grand Junction, Colorado. Eén van de  leden, Aaron Sheley, die film studeerde in Los Angeles voor hij werd gehospitaliseerd, schreef mee aan het script en speelt de hoofdrol van de  film. ‘Oedipus Marshal’ brengt vier elementen samen: de Western, Continue reading “‘Oedipus Marshal’ van Javier Téllez”

De ‘Sunset Series’ van Rachel Harrison

door S.M.A.K.

Fotografie, als medium voor reproductie, heeft altijd een belangrijke plaats ingenomen in het oeuvre van Rachel Harrison. Als beeldhouwer gebruikt zij foto’s echter als sculpturale elementen, waarbij ook het tactiele wordt meegerekend. In 2000 vond zij een snapshot van een zonsondergang in New York. In haar atelier begon ze de foto te fotograferen, in- en uitzoomend, focussend op details en texturen, experimenterend met licht en lenzen. Zo realiseerde ze van één enkele foto een hele reeks, de ‘Sunset Series’ (2000-2012).

Sunset_24

Vele kunstenaars voor haar namen al foto’s van foto’s, vooral kunstenaars van de Amerikaanse Pictures Generation uit de jaren ’80, zoals Sherrie Levine. In die tijd werden gefotografeerde foto’s vooral benaderd als immateriële, spookachtige, animistische beelden. Twee decennia later Continue reading “De ‘Sunset Series’ van Rachel Harrison”

Interview met Massimo Bartolini

Net voor de opening van de tentoonstelling STUDIO MATTERS +1 van Massimo Bartolini, haalden we de Italiaanse kunstenaar nog even voor de camera.  Bekijk in onderstaand filmpje wat hij vertelt over zijn nieuw werk ‘Otra Fiesta’, dat speciaal voor S.M.A.K. werd gerealiseerd. Het metershoge orgel, opgebouwd uit de metalen pijpen van een bouwsteiger, functioneert als een automatisch spelend draaiorgel.

Voor S.M.A.K. werd een nieuwe compositie gemaakt door free jazz muzikant Edoardo Marraffa. Tijdens de openingsavond werd op deze muziek een tekst van de Argentijnse dichter Roberto Juarroz a capella ingezongen door jazz-zangeres Deirdre Dubois. De ‘leegte’ uit het gedicht van Juarroz en de leegte die de metalen bouwsteiger visualiseert, zijn voor Bartolini Continue reading “Interview met Massimo Bartolini”